Sadržaj

Posejdon – bog mora i zemljotresa

Uvod

Posejdon (grč. Ποσειδῶν, rimski ekvivalent Neptun) je jedan od dvanaest Olimpijaca u grčkoj mitologiji, vladar mora i vodenih prostranstava, zemljotresa i konja. On je sin Titana Krona i Reje, brat Zevsa i Hada, i poznat je po svom učestvovanju u podeli kosmičkog poretka posle Titanomahije. Pojavljuje se u klasičnim izvorima kao što su Homerova Ilijada i Odiseja, Hesiodova Teogonija, radovi Apolodora i Pindara. Njegovi glavni atributi i simboli uključuju pre svega trozubac, dok su konji važan mitski i kultni simbol1, pri čemu je trozubac simbol moći nad morem, zemljom i prirodnim pojavama, uključujući zemljotrese i oluje. U antici je standardno bio prikazivan s trozupcem, iako poreklo i simbolika atributa ostaju predmet različitih tumačenja.

Posejdon je često tumačen kao personifikacija prirodnih sila i zaštitnik mornara i plovidbe2. Osim toga, imao je značajnu ulogu u lokalnim kultovima i svetilištima, na primer u Sounionu i Istmiji, gde su ga štovali kao zaštitnika morskih puteva i ribarstva3. Njegova povezanost sa konjima i hipodromskim ceremonijama naglašava širi društveni i kultni značaj u antičkoj Grčkoj.

U mitovima Posejdon često kaznjava ili nagrađuje ljude, što odražava njegovu kompleksnu ličnost i moralnu funkciju u odnosu na smrtnike i heroje4. Njegovi odnosi sa Zevsom, Hadom i drugim bogovima olimpijskog panteona pokazuju složenost božanske hijerarhije i dinamiku moći u mitološkom poretku5. U modernoj literaturi i popularnoj kulturi, Posejdon se reinterpretira kroz različite aspekte moći, autoriteta i simboličke povezanosti sa morem i prirodom.6

Etimologija

Ime Posejdon je predmet brojnih tumačenja među klasičnim i modernim autorima, sa donekle nejasnim poreklom. Prve zabeležene pojave javljaju se na mikenskom grčkom, zabeleženo kao po-se-da-wo-ne (Linear B ploče, oko 1400–1200 p.n.e.), dok se u literaturi prvi put pojavljuje u homerovskoj epici, u Ilijadi i Odiseji, gde se bog pojavljuje kao moćno božanstvo koje kontroliše more i učestvuje u božanskim raspravama i sukobima7. Hesiodova Teogonija dalje potvrđuje njegovo mesto u olimpijskom panteonu, prikazujući ga kao sina Krona i Reje i brata Zevsa i Hada.8

Tradicionalno tumačenje uvodi mogućnost da ime potiče od grčkih korena posis („gospodar, muž“, od praindoevropskog pótis) i da (dorički oblik za gē, „zemlja“), što bi moglo značiti „gospodar zemlje“ ili „muž zemlje“ (i dalje u domenu spekulativnog). Savremena etimologija9 smatra ovu analizu nesigurnom i verovatno pregrčkom. U svakom slučaju, ova etimologija odražava ranu povezanost Posejdona ne samo sa morem, već i sa zemljotresima i plodnim potencijalom tla, što je u skladu sa njegovim mitskim atributima10. Alternativna tumačenja uključuju veze sa „vodama“ (od praindoevropskog *dʰenh₂-, „teći“) ili pregrčko poreklo.9

U rimskoj mitologiji, ekvivalent Posejdona je Neptun (lat. Neptunus). U nekim od ranih rimskih tradicija, Neptun je često bio povezivan sa slatkim vodama — rekama, izvorima i podzemnim vodama — dok se u drugim kontekstima pojavljuje kao Neptunus Equester, bog konja i zaštitnik konjskih trka i jahača (ima smisla naglasiti da njegov rani domen nije bio strogo definisan)11 12 13. Nakon što su Rimljani prihvatili grčku mitologiju, Neptun je sve više bio poistovećivan sa Posejdonom, čime je njegova uloga proširena i na more i vode (uopšteno).

Moderni istoričari mitologije ističu da razvoj Posejdonovog imena i kultne uloge odražava prelazak iz lokalnog kulta, koji je po nekim pretpostavkama mogao imati minojsko ili mikensko poreklo, u status panhelenskog božanstva koje gospodari morem i prirodnim silama.2

Glavne karakteristike

Posejdon se u grčkoj religiji pojavljuje kao jedno od centralnih olimpijskih božanstava, jasno profilisan po svojoj povezanosti sa vodama, potresima i surovim, ali i životvornim silama prirode. U najstarijim poetskim i mitografskim izvorima prikazuje se kao moćan, nepredvidiv i duboko ambivalentan bog — vladar mora koji može doneti i spasenje i razaranje14 15. Njegova figura objedinjuje elementarnu snagu, teritorijalni autoritet i intenzivan temperament, što ga čini jednim od najprepoznatljivijih i najkompleksnijih bogova grčkog panteona.16

Izgled i ikonografija

U klasičnoj ikonografiji Posejdon je prikazivan kao snažan, zreo muškarac – širokih ramena, sa bradom koja simbolizuje starinu i moć17. Najčešće nosi trozubac — njegov primarni atribut i oruđe kojim izaziva ili smiruje talase.18

Drugi ikonografski motivi uključuju:

  • kola koja vuku hipokampi ili konji, što odražava njegovu ulogu boga konja. Jedna od najpoznatijih bronzanih statua iz ranoklasičnog perioda (tzv. Bog iz Artemisiona, oko 465–460. p.n.e.) tradicionalno se tumačila kao Posejdon s trozupcem, ali danas kod savremenih arheologa preovlađuje mišljenje da zapravo predstavlja Zevsa s munjom (iako manji broj istraživača i dalje brani identifikaciju sa Posejdonom).19 Kip je ranije bio tumačen kao paradigmatski primer monumentalne predstave vrhovnog morskog božanstva u starijoj literaturi i popularnoj kulturi20;

  • delfine i morske stvorenja kao znak dominacije nad morem;

  • kamene ili bronzane statue u kojima je prikazan u koraku, s podignutim trozupcem, često u atletskoj ili herojskoj proporciji.21

Njegova fizička reprezentacija skoro uvek naglašava snagu, autoritet i stalnu mogućnost destruktivne energije.

Karakterne osobine

Klasični autori predstavljaju Posejdona kao impulsivnog, ponosnog i često osvetoljubivog boga. U Ilijadi deluje brzo i odlučno, posebno kada se radi o povredi njegove časti ili ugrožavanju njegovog domena22. Njegova ličnost odlikuje se:

  • nepredvidivošću — sposobnošću da isto more učini mirnim ili smrtonosnim;

  • (teritorijalnom) tvrdoglavošću, naročito u sporovima oko gradova kao što je Atina23;

  • zaštitničkom, ali uopšteno grubom prirodom, ovo je naročito vidljivo u odnosu prema pomorcima i herojima;

  • natprirodnom energijom, često povezivanom s elementarnim silama i zemljotresima.

Moderni naučnici ističu da njegov temperament odražava arhaično poimanje božanstava koja nisu moralno stabilna, već upravljaju prirodnim ciklusima koji su sami po sebi ambivalentni.24

Glavne uloge i funkcije

Posejdonova uloga u grčkom svetu bila je višeslojna i oblikovana lokalnim kultovima i istorijskim fazama razvoja grčke religije. Njegov primarni domen bilo je more, posebno otvoreno i često opasno more Egeja i Sredozemlja, nad kojim je vladao i kojim je mogao da upravlja svojom božanskom moći25. Osim što je kontrolisao talase i plovidbu, Homer ga opisuje i kao Enosigaios („onog koji potresa zemlju“), čime se njegova moć proteže i na elementarne sile tla; mnoga zemljotresna područja imala su svetišta posvećena njemu, što je činilo da njegov kult postane duboko ukorenjen u percepciji prirodne sile.26

Posejdon je bio i bog konja: u nekim tradicijama pripisuje mu se izum konja, a u Tesaliji i Arkadiji bio je poštovan kao božanski gospodar i zaštitnik pastuva, što odražava njegovu povezanost sa kopnenim životom i ceremonijama konjskih trka27. Njegova moć nad prirodom i životom na moru i kopnu često se reflektovala i kroz politički i društveni uticaj: u pojedinim lokalnim kultovima smatran je božanskim suverenom čije prisustvo garantuje teritorijalni poredak, kolonizaciju i stabilnost granica.28

Istovremeno, njegova funkcija zaštitnika i kažnjavatelja bila je vidljiva u interakcijama sa smrtnicima; njegova pažnja i odanost mogli su doneti spasenje pomorcima, ali isto tako i kaznu onima koji su ga uvredili, kao što Homer i dokumentuje29 u načinu na koji se Posejdon odnosi prema Odiseju. Na taj način, Posejdon se pojavljuje kao složena božanska figura čija moć obuhvata more, zemlju, životinje i društveni poredak, oscilirajući između zaštite i destrukcije u skladu sa mitskim i kulturnim kontekstom.

Psihološka i psihoanalitička tumačenja

U modernoj psihološkoj i psihoanalitičkoj (jungijanskoj) interpretaciji Posejdon bi mogao da se tumači kao arhetip neukroćene emocionalne energije, nesvesnih dubina i nagonskih sila.

Arhetipske dimenzije

  • simbolizuje dubine psihe, ekvivalentne nepredvidljivosti mora;

  • predstavlja afektivne oluje, impulsivnost i intenzivna emocionalna stanja;

  • deluje kao figura primordijalne muške energije, izvan kulturnih normi i društvenih ograničenja.

Uloga u analitičkoj psihologiji

Važno je pre svega naglasiti da ova tumačenja ne predstavljaju antička verovanja, već analitički okvir 20. veka30. U skladu sa jungovskom tradicijom, Posejdonova uloga bi mogla da se izloži na sledeći način:

  • konflikt između instinkta i razuma;

  • potisnutu agresiju ili strast koja eruptira kao „unutrašnji zemljotres“;

  • potrebu za integracijom dubinskih afekata u svesni život.

Njegova dualnost — stvaranje i razaranje — čini ga idealnim modelom za razumevanje emocionalnih ekstrema i procesa psihičke integracije.31

Genealogija i porodično stablo

Posejdon je sin Titana Krona i Reje, što ga čini članom treće generacije božanstava u grčkoj mitologiji. Njegovi roditelji su ključni predstavnici titanskog roda: Kron je bog vremena i kosmičkog poretka, dok je Reja predstavljala božanstvo majčinske plodnosti i zaštitnicu života. Kron je, u strahu od proročastva da će ga jedno od njegove dece svrgnuti, progutao svu svoju decu čim su se rodila.32

Prema Hesiodovoj verziji, Reja je od sve dece koju je imala sa Kronom uspela da sakrije samo Zevsa (opisano je samo Zevsovo spasavanje), dok su Posejdon i ostala braća i sestre bili progutani od strane Krona, i oslobođeni pre početka Titanomahije. Kasnije lokalne tradicije (npr. na Rodosu i delimično na Kritu) razvile su varijante u kojima je i Posejdon bio spašen i sakriven odmah po rođenju.33

Braća i sestre

Posejdon je brat Zevsa i Hada, sa kojima deli sudbinu Titanomahije i kasniju podelu sveta. Zevs postaje gospodar neba, Had vlada podzemljem, a Posejdonov domen postaju mora i vode. Prema Apollodoru34, podela sveta nakon Titanomahije odražava kosmičku i društvenu ravnotežu, gde svako od trojice bogova ima jasno definisanu oblast moći.

Pored trojice (glavne) braće, Posejdon ima i sestre: Hestiju (boginju ognjišta), Demetru (boginju poljoprivrede) i Heru (boginju braka i porodičnog poretka). Njihovi odnosi unutar mitologije često ilustruju kompleksne interakcije između božanstava i smrtnika, a Posejdonova uloga u njima naglašava njegov temperament i elementarne sile kojima vlada.35

Potomci

Posejdon ima brojnu i raznovrsnu decu (od koje smo naveli one koji se najčešće pominju), često sa smrtnicama i nimfama, što odražava njegovu moć i prisustvo u različitim mitološkim i lokalnim tradicijama:

  • Triton – polubog, njegov glasnik i sin koga je dobio sa morskom božicom Amfitritom.36
  • Tezej – atinski heroj; u zvaničnoj antičkoj tradiciji (Bakhilid, Ferekid, Apolodor, Plutarh) sin je i smrtnika Egeja i boga Posejdona (dvostruko očinstvo), što je uobičajen motiv grčke mitologije za velike heroje.37
  • Polifem – div i kiklop, u odabranim mitovima je prikazan kao Posejdonov sin.38
  • Arion i Pegaz – krilati konji povezani sa Posejdonom: Pegaz je rođen iz Meduzine krvi (nakon što joj je Persej odsekao glavu, kao plod Posejdona i Meduze), dok Arion u različitim tradicijama potiče od Posejdona i Demetre, koja se javlja u obliku kobile.39
  • Antej – libijski div, neuništiv dok dodiruje majku Geju; porazio ga je Herakle podigavši ga u vazduh.40
  • Belerofont – korintski heroj i ukrotitelj Pegaza; u kanonskim izvorima predstavljen je kao sin Glauka, ali ga kasne tradicije povezuju s Posejdonom kroz Pegaza i zaštitništvo.41
  • Pelija i Nelej – blizanci rođeni sa smrtnicom Tirom; Pelija je uzurpator Jolka i figura mita o Argonautima, dok je Nelej osnivač Pila i otac Nestora.42
  • Orion – div-lovac; u jednoj tradiciji sin Posejdona i Eurijale, sposoban da hoda po moru, a ubila ga je Artemida ili Gejin škorpion.43
  • Eumolp – legendarni eleusinski heroj, utemeljitelj Eleusinskih misterija i protivnik Atine u sukobu sa Erehtejem.44

Njegova deca (ako uzmemo u obzir desetine lokalnih i književnih tradicija) često imaju simboličku funkciju, povezujući more, konje i zemlju, te reflektujući elementarne sile koje Posejdon inače personifikuje.

Položaj u olimpijskoj hijerarhiji

Kao jedan od dvanaest Olimpijaca, Posejdon zauzima centralno mesto u panteonu. Njegov autoritet nad morem, vodama i zemljotresima postavlja ga iznad smrtnika, ali ponekad i izvan Zevsove kontrole, što naglašava njegovu nepredvidivost. Prema Burkertu i Kerenyiju, Posejdon se često pojavljuje u konfliktima s drugim bogovima, ali i kao ključni saveznik, naročito u epizodama koje uključuju heroje ili morske ekspedicije.45

Mitologija

1. Kosmogonijski mitovi i podela sveta

Nakon pobede u Titanomahiji, Zevs, Posejdon i Had izvlače žreb uz pomoć kojeg treba da se podeli kosmos. Zevs dobija nebo i vrhovnu vlast, Had podzemlje, a Posejdon more, sve vode, obale i ostrva. Već kod Homera i Hesioda nosi epitete Enosígaios (Ἐνοσίγαιος – „Potresač zemlje“) i Gaiēokhos (Γαιήοχος – „Držač zemlje“), što naglašava da njegova moć obuhvata i zemljotrese i plodnost tla.46

2. Tezej – dvostruko očinstvo i božanska zaštita

U dominantno atičkoj i klasičnoj književnoj tradiciji Tezej je sin i smrtnog kralja Egeja i boga Posejdona. Etra, majka Tezeja, provodi (istu) noć sa obojicom; Egej ostavlja mač i sandale ispod stene kao znak prepoznavanja (fizički i simbolički dokaz Tezejevog mortalnog nasleđa, i način da ga Egej prepozna i prizna kao svog sina kada odraste), dok Posejdon daje božansko seme. Dvostruko očinstvo je potvrđeno već u 5. veku p.n.e.47, a kasnije i kod Apolodora48 i Plutarha49. Posejdon aktivno pomaže Tezeju, a primer toga je situacija u kojoj mu omogućava da iz mora donese Minosov prsten i na taj način dokaže božansko poreklo.50

3. Kritski ciklus – Minosov bik i rođenje Minotaura

Minos, kralj Krita, moli Posejdona da iz mora izađe veličanstveni bik kao znak božanske potvrde njegovog kraljevanja. Bik nije običan: u antičkoj mitologiji, bik simbolizuje moć, plodnost i božansku snagu. Slanje belog bika predstavlja Posejdonov znak odobrenja i test kraljevske pravednosti i poslušnosti. Posejdon mu šalje prelepog belog bika, ali Minos, zanesen njegovom lepotom, odlučuje da žrtvuje drugog, manje vrednog. Ovo zanemarivanje božanskog dara i nepoštovanje svetog rituala predstavlja greh protiv Posejdona, jer ritualno žrtvovanje darovanog bika simbolizuje poslušnost bogovima i potvrdu kraljevskog autoriteta. Uvređeni Posejdon (posredno ili neposredno, u nekim izvorima da to čini preko Afrodite) izaziva kod Pasifaje, Minosove žene, strast prema biku – a njihova unija kasnije dovodi do Minotaurovog rođenja. Minotaur predstavlja biće koje je polu-čovek, polu-bik.((Apollodorus 1921, 3.1.3–4; Hyginus, Fab. 40)

4. Trojanski ciklus – zidovi Troje i Laomedontova prevara

Zevs kažnjava Posejdona i Apolona jednogodišnjom službom kod smrtnika, jer su na neki način prekršili božanske zakone ili se suprotstavili njegovoj volji. Tokom ove kazne, oni grade neprobojne zidove Troje za kralja Laomedonta – zadatak koji je deo njihove obaveze prema smrtnicima i zapravo predstavlja deo same kazne. Nakon što zidovi budu završeni, Laomedont odbija da im isplati dogovorenu nagradu, pokazujući svoju nepoštenost i nepoštovanje prema bogovima.

U osveti, Posejdon šalje morsko čudovište (Ketos Troias) da opustoši obalu Troje i zahteva žrtvovanje kraljeve kćeri, Hesione. Herakle dolazi i spašava Hesionu, ali Laomedont opet pokušava da prevari heroja, nastavljajući obrazac nepoštenja i sukoba sa božanskim i herojskim silama.

U kasnijim interpretacijama mita, tokom Trojanskog rata, Posejdon stoji na strani Grka i pomaže rušenje zidova koje je ranije sam izgradio. Ova varijanta naglašava promenljivost božanske volje i paradoksalne odnose između bogova i smrtnika – ono što je nekada služilo kao zaštita grada, sada postaje sredstvo za njegov pad.51

5. Odisej i Polifem – najduža osveta

Odisej se susreće sa kiklopom Polifemom tokom povratka iz Trojanskog rata, kada njegova flota pristaje na ostrvo gde žive Kiklopi – divovi bez zakona i društvenog poretka. U potrazi za skloništem i namirnicama, Odisej i njegovi ljudi ulaze u Polifemovu pećinu, očekujući gostoprimstvo (u skladu sa običajem ksenije). Međutim, Polifem krši sve norme božanskog i ljudskog zakona i zarobljava ih u pećini.

Odisej uspeva da oslepi Kiklopa kako bi omogućio beg – lukavim planom, krijući se sa svojim ljudima ispod ovaca i predstavljajući se Polifemu kao „Niko“ kada ga je ovaj ranije pitao za ime. Dok se brod udaljavao od ostrva, Odisej u naletu ponosa ipak otkriva svoj identitet, što Polifemu omogućava da se obrati Posejdonu i zatraži osvetu.

Polifem moli oca da kazni Odiseja tako da dugo luta, izgubi svoje saborce i vrati se kući tek posle velikih nedaća. Na osnovu te molbe, Posejdon narednih deset godina progoni Odiseja olujama, brodolomima i stalnim skretanjima s puta, ispunjavajući delove kletve: junak gubi svoje drugove i vraća se na Itaku potpuno sam. Tiresija mu savetuje da žrtvuje ovna, bika i vepra kako bi pomirio Posejdona — ritual koji se obavlja tek kada dođe u daleku zemlju nepodobnu za moreplovstvo, gde će veslo koje nosi biti pogrešno protumačeno kao žrtvena lopata.52 53

6. Andromeda i etiopsko morsko čudovište

U etiopskoj legendi, kakvu poznajemo iz helenističkih i rimskih izvora, dom i vladavina kralja Kefeja ulazi u mitološku istoriju narušavanjem kosmičkog poretka koji Posejdon održava nad morskim carstvom. Kraljica Kasiopeja se, prema većini sačuvanih verzija, hvalila da je ona sama lepša od Nereida54; u nekim kasnijim varijantama55 to je bila lepota njene kćeri Andromede. Ova tvrdnja shvaćena je kao klasičan hybris – uvreda božanskog reda, jer Nereide nisu obične nimfe, već kćeri Nereja i pripadnice Posejdonovog domena.

Posejdon u vidu kazne šalje morsko čudovište Keto(s)a (grč. Κῆτος, lat. Cetus) da opustoši obalu. Prema Apolodoru i Higinu, Etiopljani (ili samo kraljevski par) primorani su da izlože Andromedu kao žrtvu kako bi umirili božanski gnev; kasniji izvori (Servije, Tzetzes) navode da je proročište Amona u oazi Siva izreklo taj zahtev, iako stariji tekstovi ne preciziraju lokaciju proročišta.56

Andromeda biva okovana za stenu na obali (u klasičnoj tradiciji u „Etiopiji“, od helenističkog doba najčešće kod Jope u Fenikiji). U tom liminalnom trenutku pojavljuje se Persej, vraćajući se nakon pobede nad Meduzom. U najstarijim verzijama i na klasičnoj vaznoj slici (5–4. vek p.n.e.) Persej ubija Ketoa mačem ili srpom; od helenističkog doba nadalje dominantna je verzija da ga okamenjuje pogledom Meduzine glave.57

Perzejeva intervencija nije pobuna protiv Posejdona, već završni čin restauracije reda: heroj omogućava da se božanski zahtev ispuni na način koji istovremeno spašava zajednicu. Andromeda iz figure potencijalne žrtve postaje Persejeva supruga i majka nove dinastije (Perseidi), dok okamenjeni Keto ostaje večni spomenik Posejdonove moći i granica između smrtnog i božanskog.

7. Gigantomahija i Aloadi (Ot i Efijalt)

Divovski blizanci Ot i Efijalt, sinovi Posejdona i Ifimedeje (žene Aloeja, po kojoj su i dobili nadimak Aloadi), bili su poznati po neobičnoj snazi i drskosti. Već sa devet godina bili su širine 9 lakata i visine 9 hvati (interpretativno). Pokušali su da osvoje Olimp tako što su složili planinu Osu na Olimp, a Pelion na Osu.58

Prema najrasprostranjenijoj verziji mita, Artemida ih je lukavo uništila: pretvorila se u belu košutu i prošla između njih dok su bacali koplja, pa su se međusobno pogodili i poginuli.59

Iako se u kasnijim izvorima (od helenističkog doba nadalje) ponekad svrstavaju među Gigante, u ranijoj epici (Homer) predstavljaju zaseban primer divovske pobune protiv Olimpljaca (nije deo Gigantomahije).

Gigantomahija

Gigantomahija predstavlja veliki mitološki sukob između Olimpljaca i Giganata – divova koje je Geja rodila iz Uranove krvi. Borba je izbila kada su Giganti pokušali da obore i preotmu Zevsovu vlast i poredak sveta. U ovoj kosmičkoj bici, Posejdon se ističe kao jedan od glavnih boraca: prema Apolodoru60, trozupcem je ubio diva Polibota tako što je otrgnuo deo ostrva Kos i bacio ga na njega. Motiv Posejdonovog dvoboja s Polibotom prikazan je i na Pergamonskom oltaru.

8. Antej – libijski div i Posejdonov sin

U grčkoj mitološkoj tradiciji Antej (grč. Ἀνταῖος, lat. Antaeus) pojavljuje se kao libijski div, sin boga mora Posejdona i Gaje (Zemlje). Njegova genealogija ga smešta na simboličnu granicu između olimpijske i htoničke sfere: od Posejdona nasleđuje destruktivnu energiju, dok mu Gaja pruža primordijalnu vezu sa zemljom, koja kasnijim izvorima omogućava regeneraciju njegove snage. Za razliku od mnogih Posejdonovih potomaka povezanih s morem, Antej je izrazito vezan za kopno, a njegova moć u kasnijim verzijama mita direktno zavisi od kontakta sa zemljom.61

Prema antičkim izvorima, Antej deluje u Libiji, prostoru koji su Grci zamišljali kao udaljenu i slabo uređenu periferiju poznatog sveta. On presreće putnike i izaziva ih na rvanje, ubijajući svakoga koga pobedi. Ovaj obrazac ponašanja ne prikazuje Anteja kao heroja ili legitimnog vladara, već kao figuru lokalnog, ritualizovanog nasilja. U najranijoj verziji, iz 5. veka p.n.e., Pindar spominje da Antej planira da lobanjama svojih žrtava pokrije krov Posejdonovog hrama62. Ovaj motiv nije prisutan u kasnijim opisima borbe, kao što je Lukanova Pharsalia63, koji detaljno opisuje sukob sa Heraklom, ali ne pominje lobanje.

Sukob sa Heraklom odvija se tokom Heraklovog putovanja ka zlatnim jabukama Hesperida prolazi kroz Libiju. Antej se u tom kontekstu pojavljuje kao prepreka prolazu i kao personifikacija predpolitičkog poretka u kojem snaga i smrt imaju ritualnu funkciju. U kasnijim verzijama61, Herakle u početku ne uspeva da ga savlada jer se Antej pri svakom obaranju na tlo iznova osnažuje zahvaljujući dodiru sa majkom Gajom.

Ključni trenutak mita nastupa u trenutku kada je Herakle razumeo ontološki izvor Antejove moći. Umesto nastavka borbe na zemlji, on menja strategiju, podiže Anteja u vazduh i time prekida njegov kontakt sa Gajom, nakon čega ga i savladava. Ovaj čin ne predstavlja napad na Gaju ili Posejdona, već neutralizaciju njihove lokalne, haotične manifestacije. Herakle deluje kao heroj koji ne poništava božanski poredak, već ga reafirmiše, ograničavajući destruktivnu silu koja je izgubila meru.

Posejdon u ovom mitu ne interveniše neposredno. Njegova uloga ostaje genealoška i simbolička: kao Antejev otac, on je izvor njegove sirove moći, ali izostanak božanske osvete nad Heraklom pokazuje da se Antej ne posmatra kao legitimni zastupnik Posejdonove volje. U savremenoj interpretaciji, Antej se često tumači kao granična figura — biće bliže htoničkim silama nego olimpijskom poretku — čija sudbina potvrđuje potrebu za razdvajanjem kosmičkih nivoa i kontrolom primordijalne energije u svetu smrtnika.64

9. Brak sa Amfitritom i Tritonovo rođenje

Amfitrita je jedna od Nereida i, prema najrasprostranjenijoj tradiciji, kći starca mora Nereja i Okeanide Doride65. U ranom grčkom korpusu ona se javlja prvenstveno u genealoškoj i kosmološkoj funkciji, kao zakonita supruga Posejdona i majka Tritona, bez razrađenog narativnog prikaza udvaranja ili otpora. U tom kontekstu, Amfitrita personifikuje stabilni, plodni i uređeni aspekt morskog poretka, koji stoji u ravnoteži sa Posejdonovom ambivalentnom, često razornom silom.66

Detalji o Posejdonovom udvaranju, Amfitritinom bekstvu i okolnostima njihovog susreta razvijaju se tek u kasnijoj mitografskoj tradiciji. Motiv bekstva, uz navođenje da se Amfitrita sklanja na kraj sveta kod Titana Atlanta, ne potiče iz Hesioda niti iz Apolodora, već je zabeležen kod Higina67 i u okviru astralne mitografije Pseudo-Eratostena68. Klasični izvori ne nude psihološko objašnjenje njenog povlačenja; savremena tumačenja ovaj motiv posmatraju kao varijantu čestog mitološkog obrasca otpora božanskom udvaranju, naročito kada je reč o moćnom i nepredvidivom božanstvu poput Posejdona69. Takva čitanja pripadaju interpretativnom sloju mita i ne predstavljaju eksplicitne tvrdnje antičkih autora.

U nekim kasnijim komentarima i lokalnim tradicijama, mesto Posejdonovog susreta sa Amfitritom povezuje se sa ostrvom Naksos70. Iako ovaj lokalitet nije potvrđen u arhaičnim ili klasičnim književnim izvorima, njegova upotreba uklapa se u širi obrazac grčke mitološke geografije, u kojoj ostrva funkcionišu kao liminalni prostori susreta kopna i mora, ljudskog i božanskog. Ova lokalizacija stoga ima pre svega simbolički i interpretativni karakter.

Pomirenje i konačno uspostavljanje braka omogućava Delfin (Δελφίς), Posejdonov posrednik, koji uspeva da ubedi Amfitritu da prihvati zajednicu. Ova epizoda, poznata iz kasnije mitografije i astralne tradicije, naglašava posredničku ulogu delfina kao životinje povezane sa harmoničnim i dobroćudnim aspektima mora. U znak zahvalnosti, Posejdon delfina uzdiže među zvezde kao sazvežđe Delfin, čime se mit povezuje sa kosmičkim poretkom, karakterističnim za helenističku katasterizacijsku literaturu.71

Iz braka Posejdona i Amfitrite rađa se Triton, morsko božanstvo koje objedinjuje osobine oba roditelja. U književnoj tradiciji i ikonografiji prikazan je sa ljudskim gornjim delom tela i ribljim repom, a njegov osnovni atribut je školjka-truba (konha), kojom može smirivati ili uzburkavati more72. Tritonovo rođenje označava stabilizaciju Posejdonove vlasti nad morskim domenom: tek kroz legitimni brak sa Amfitritom uspostavlja se naslednik koji personifikuje uređenu komunikaciju između mora, bogova i ljudi. U kasnijoj tradiciji, ime Triton dobija i kolektivno značenje, jer se koristi kao naziv za čitavu klasu nižih morskih božanstava u Posejdonovoj pratnji.73

10. Stvaranje konja i izvora

Posejdon je u grčkoj mitologiji snažno povezan sa konjima, zbog čega nosi epitet Hippios („konjski“). U književnim izvorima i kultnoj praksi smatra se božanstvom koje stoji u vezi sa njihovim poreklom, snagom i neukrotivom prirodom, što odražava njegovu širu ulogu gospodara prirodnih sila.74

Jedna od najpoznatijih tradicija vezanih za ovu ulogu odnosi se na mit o Demetri i čudesnom konju Arionu. Prema Apolodoru75 i Pauzaniju76, Demetra se, bežeći od Posejdona, pretvorila u kobilu, dok je Posejdon uzeo obličje pastuva. Iz tog saveza rođen je Arion, natprirodno brz i, u nekim verzijama, govorom obdaren konj. Ovaj mit povezuje Posejdona sa htonskim aspektima plodnosti i životinjske snage.

Posejdon je takođe povezan sa nastankom izvora, koji se u mitu često objašnjavaju udarcem njegovog trozupca. Na Helikonu se nalazi izvor Hipokrena („Konjski izvor“), poznat kao sveto mesto Muzâ i simbol poetske inspiracije. Prema najrasprostranjenijoj tradiciji, izvor je nastao kada je krilati konj Pegaz udario kopitom o stenu77. Iako Posejdonova opšta povezanost sa izvorima i zemljotresima ostaje važna u mitološkom kontekstu, klasični izvori ne pripisuju njemu neposredno stvaranje Hipokrene, niti navode da je na tom mestu stvoren „prvi konj“.

Kasnija mitografska tradicija povezuje Posejdona i sa rođenjem Pegaza, krilatog konja koji nastaje iz krvi Gorgone Meduze u trenutku kada joj Persej odseče glavu. Hesiod78 opisuje ovaj događaj bez pominjanja Posejdona, dok se njegovo očinstvo nad Pegazom javlja tek u kasnijim helenističkim i rimskim tumačenjima79. U tim verzijama Pegaz se povezuje sa simbolikom brzine, uzleta i inspiracije, ali i sa morskim božanstvom kao njegovim mitskim ocem.

U celini, Posejdonova povezanost sa konjima i izvorima izražava njegovu ambivalentnu prirodu: on je istovremeno stvaralačka i razorna sila, gospodar mora, voda i potresa, ali i božanstvo koje daje život, kretanje i snagu prirodnom svetu.80

11. Spor sa Atenom za Atinu

Jedan od najpoznatijih mitova o Posejdonu odnosi se na njegov spor sa boginjom Atenom (Atinom) oko zaštitništva nad Atinom. Prema klasičnoj tradiciji, bogovi su se nadmetali darovima kako bi stekli naklonost stanovnika Atike. Posejdon je udarcem trozupca u stenu Akropolja stvorio slani izvor, poznat u kasnijoj tradiciji kao „Erehtejevo more“, dok je Atena darovala maslinovo drvo, simbol mira, plodnosti i trajne koristi.81

U nekim varijantama mita, Posejdonov dar nije slani izvor već konj, životinja koja simbolizuje snagu, brzinu i ratnički prestiž. Ova verzija dodatno naglašava njegovu ulogu božanstva sirove prirodne sile i aristokratske ratničke kulture, nasuprot Ateninoj mudrosti i civilizacijskom idealu82. Atinjani, ili u nekim verzijama atinski kralj Kekrops, presuđuju u korist Atene, čiji dar obećava dugoročnu ekonomsku i društvenu stabilnost.

Mit je imao i snažnu kultnu dimenziju. Na Akropolju se čuvalo slano vrelo kao trajni znak Posejdonovog prisustva, dok je maslina smatrana svetim drvetom grada. Ova paralelna prisutnost ukazuje na to da poraz u mitu nije značio potpuno isključenje Posejdona iz atinskog religijskog života.83

Kasniji izvori i mitografske interpretacije dodaju motiv Posejdonovog gneva, u kojem on potapa delove Atike ili izaziva poplave kao odgovor na gubitak nadmetanja. Ove verzije nisu potvrđene u najranijim književnim svedočanstvima i pripadaju kasnijem sloju mita, u kojem se naglašava opasna, nepredvidiva strana Posejdonove moći. Pomirenje se u nekim tradicijama postiže uz posredovanje Zevsa, čime se mit uklapa u širi kosmički poredak kojim Zevs reguliše sukobe među bogovima.84

Savremena tumačenja ovaj mit posmatraju kao simboličku refleksiju sučeljavanja različitih društvenih i ekonomskih modela u ranoj Atici: pomorske i ratničke moći, koju personifikuje Posejdon, nasuprot agrarne stabilnosti, zanatstva i racionalnog poretka koje predstavlja Atena. Ishod mita, u kojem Atena postaje zaštitnica grada, ne negira Posejdonovu važnost, već ukazuje na hijerarhizaciju božanskih sila u skladu sa političkim i kulturnim identitetom Atine (Burkert 1977, 140–142).

12. Kazna Ahejaca nakon Trojanskog rata

Nakon pada Troje, povratak Ahejaca (nostos) biva obeležen božanskom kaznom, izazvanom teškim svetogrđem Lokriđanina Ajanta Malog. Prema dominantnoj tradiciji, Ajant je tokom razaranja grada silovao Kasandru u svetilištu boginje Atene, narušivši nepovredivost njenog hrama i zaštitu koju boginja pruža moliocima.85

Atena, kao božanstvo koje štiti poredak, zakon i svetilišta, zahteva kaznu, dok Posejdon deluje kao njen izvršilac na moru. Tokom povratka grčke flote iz Troje, kod Kafarejskog rta na Evbeji podiže se razorna oluja u kojoj strada veliki broj ahejskih brodova 86. Ovaj motiv uklapa se u širi epijski obrazac u kome se pobeda u ratu ne završava trijumfom, već iskušenjem povratka, pri čemu božanski gnev razotkriva moralne prestupe pobednika.

U pojedinim varijantama mita, Ajant Mali preživljava brodolom i spasava se zahvaljujući steni, ali u naletu oholosti tizgovara kako je izmakao božjoj volji; u tom trenutku Posejdon razbija stenu trozupcem, čime Ajant biva bačen u more i pogubljen87. Pauzanije takođe beleži lokalnu tradiciju o Ajantovom grobu u Lokridi, što ukazuje na postojanje herojskog kulta i pokušaj zajednice da ritualno integriše problematičnu figuru svetogrđnika.88

Kasnija epika dodatno razvija ovaj motiv kolektivne kazne: Quintus Smyrnaeus, u Posthomerica, prikazuje razorne oluje koje pogađaju Grke kao produžetak božanskog gneva i moralne ravnoteže narušene tokom osvajanja Troje, čime se homerovski motiv nostosa reinterpretira u kasnoantičkom kontekstu.89

Literatura

Primarni izvori

  1. Apollodorus. The Library (Bibliotheca). Translated by Sir James George Frazer. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1921.
  2. Hesiod. Theogony. Translated by Hugh G. Evelyn-White. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1914.
  3. Homer. The Iliad. Translated by A. T. Murray. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1924.
  4. Homer. The Odyssey. Translated by A. T. Murray. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1919.
  5. Pindar. Isthmian Odes. Translated by W. H. Race. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1990.
  6. Ovid. Metamorphoses. Translated by A. D. Melville. Oxford: Oxford University Press, 1986.
  7. Hyginus. Fabulae. Translated by Mary Grant. Lawrence, KS: University of Kansas Press, 1960.
  8. Lucan. Pharsalia. Translated by J. D. Duff. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1928.
  9. Servius. In Vergilii Aeneidem Commentaries.
  10. Tzetzes, John. Chiliades. (kasnoantički helenistički komentari, citirani fragmentarno)
  11. Conon. Fifty Narrations. Translated by Brady Kiesling. Online: Topos Text Project, 2000.
  12. Lycophron. Alexandra. Translated by A. W. Mair. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1921.
  13. Pseudo-Apollodorus. (Kroz Bibliotheca — isto izdanje kao Apollodorus.)
  14. Pseudo-Eratosthenes. Catasterismi. (fragmentarni tekstovi, kroz Kerényi i sekundarne komentare)
  15. Herodotus. Histories. Translated by A. D. Godley. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1920.
  16. Quintus Smyrnaeus. Posthomerica. Translated by A. S. Way. London: Loeb Classical Library, 1913.

 

Sekundarni izvori

  1. Burkert, Walter. Greek Religion: Archaic and Classical. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1985.
  2. Kerényi, Karl. The Gods of the Greeks. London: Thames and Hudson, 1951.
  3. Gantz, Timothy. Early Greek Myth: A Guide to Literary and Artistic Sources. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1993.
  4. Morford, Mark, and Robert J. Lenardon. Classical Mythology. 7th ed. New York: Oxford University Press, 2007.
  5. Hard, Robin. The Routledge Handbook of Greek Mythology: Based on H. J. Rose’s “Handbook of Greek Mythology”. London/New York: Routledge, 2004.
  6. Graves, Robert. The Greek Myths. London: Penguin, 2017.
    (napomena: Graves se koristi kao interpretativni sekundarni izvor sa mitopoetskim rekonstrukcijama)
  7. Beekes, Robert S. P. Etymological Dictionary of Greek. Leiden/Boston: Brill, 2010.
  8. Chadwick, John. The Mycenaean World. Cambridge: Cambridge University Press, 1976.
    (za Linear B po-se-da-wo-ne etimologiju i mikensko poreklo imena)
  9. Boardman, John. Greek Sculpture: The Classical Period. London: Thames and Hudson, 1996.
  10. Shapiro, H. A. Art and Archaeology of Ancient Greece: A Sourcebook. London/New York: Cambridge University Press, 1993.
  11. Jung, C. G. Psychological Aspects of the Persona. In The Archetypes and the Collective Unconscious. Collected Works Vol. 9 (Part I). Princeton: Princeton University Press, 1953.
    (za psihoanalitička/jungijanska tumačenja mitskih arhetipova)
  12. “Neptune.” Encyclopædia Britannica. Accessed November 27, 2025.
  13. “Neptune.” Encyclopaedia of Ancient Greece. Accessed November 27, 2025.

 

Reference

  1. Homer 1924, Il. 13.19–31; Pindar 1990, Isthm. 1.23–27[↩]
  2. Gantz 1993, 152–154; Burkert 1985, 120–121[↩][↩]
  3. Pausanias 1918, 1.1.1; 2.1.6–7; Napomena: Pausanias u 1.1.1 opisuje hram na Sounionu kao posvećen Ateni, ali arheologija potvrđuje da je ovo svetilište Posejdona.[↩]
  4. Morford & Lenardon 2007, 54–56[↩]
  5. Hard 2004, 78–80[↩]
  6. Schwabl 2006, 321–324[↩]
  7. Homer 1924, Il. 13.14; Homer 1919, Od. 5.280[↩]
  8. Hesiod 1914, 479–480[↩]
  9. Beekes 2009, 1284[↩][↩]
  10. Burkert 1985, 121[↩]
  11. Fontenrose 1980, 45; Hard 2004, 89[↩]
  12. “Neptune.” Encyclopædia Britannica. Accessed November 27, 2025.[↩]
  13. “Neptune.” Encyclopaedia of Ancient Greece. Accessed November 27, 2025.[↩]
  14. Homer. The Iliad. Translated by A. T. Murray. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1924.[↩]
  15. Homer 1924, Il. 13.10–31; Hesiod 1914, 454–458[↩]
  16. Burkert 1985, 136–139; Gantz 1993, 1:150–154[↩]
  17. Pausanias 1918, 1.24.5[↩]
  18. Homer 1919, Od. 5.291–296[↩]
  19. Gantz 1993, 1:63–65[↩]
  20. Pindar 1990, Isthm. 7.21–24[↩]
  21. Kerényi 1951, 77–80[↩]
  22. Homer 1924, Il. 15.173–219[↩]
  23. Apollodorus 1921, 3.14.1[↩]
  24. Burkert 1985, 138–141; Kerényi 1951, 74–76[↩]
  25. Homer 1919, Od. 1.68–75[↩]
  26. Homer 1924, Il. 20.57–60[↩]
  27. Pindar 1990, Isthm. 1.23–27; Pausanias 1918, 8.25.5[↩]
  28. Burkert 1985, 144–146[↩]
  29. Homer 1919, Od. 9.528–535[↩]
  30. Jung 1959, 3–12[↩]
  31. Kerényi 1951, 82–85; Jung 1959, 13–25[↩]
  32. Hesiod, Theogony 453–491[↩]
  33. Burkert 1985, 136–138[↩]
  34. Apollodorus, Library 1.2.1[↩]
  35. Kerenyi 1951, 64–72.[↩]
  36. Hesiod 1914, 930–933[↩]
  37. Apollodorus 1921, 3.15.7[↩]
  38. Gantz 1993, 291–292[↩]
  39. Hesiod 1914, 281–282; Pausanias 1918, 8.15.3[↩]
  40. Pindar 1990, 4.52–55; Apollodorus 1921, 2.5.11[↩]
  41. Homer 1924, 6.155–202; Pindar 1990, 13.63–92; Pausanias 1918, 2.4.1[↩]
  42. Homer 1919, 11.254–257; Apollodorus 1921, 1.9.8[↩]
  43. Apollodorus 1921, 1.4.3–5; Hesiod 1914, frag. 148a[↩]
  44. Apollodorus 1921, 3.15.4; Pausanias 1918, 1.38.2[↩]
  45. Burkert 1985, 66–68; Kerenyi 1951, 122–125[↩]
  46. Homer 1924, Il. 15.190–192, 20.57–60; Hesiod 1914, Teog. 930–933; Apollodorus 1921, 1.2.1[↩]
  47. Bakhilid, Dithyramb 17; Ferekid fr. 151 Fowler[↩]
  48. Apollodorus 1921, 3.15.7; 1.23–24[↩]
  49. Plutarch 1914, Theseus 6[↩]
  50. (Bakhilid 17; Plutarch 1914, Theseus 36[↩]
  51. Homer 1924, Il. 7.451–453, 12.17–33, 21.435–460; Apollodorus 1921, 2.5.9, 2.6.4[↩]
  52. Homer 1919, Od. 9.290–705; 11.121ff.[↩]
  53. Davies 2001, 66–68[↩]
  54. Apollod. Bibl. 2.43; Ovid, Met. 4.663–739; Hyg. Fab. 64[↩]
  55. Conon, Narr. 40; Lycophron, Alex. 836[↩]
  56. Apollod. Bibl. 2.43; Hyg. Fab. 64; Servius, In Vergilii Aeneidem 4.250; Tzetzes, Chiliades 7.67[↩]
  57. Ovid, Met. 4.740–752; Pompeian wall painting, 1st century BCE[↩]
  58. Homer, Od. 11.305–320; Apollod. Bibl. 1.7.4[↩]
  59. Apollod. Bibl. 1.7.4; Callimachus, Hymn to Artemis 3.260–265; Hyg. Fab. 28[↩]
  60. Apollod. Bibl. 1.6.1–2[↩]
  61. Pseudo-Apollod. Bibl. 2.5.11; Lucan, Pharsalia 4.617–653[↩][↩]
  62. Pindar, Isthmian Odes 4.52–55[↩]
  63. 4.617–653[↩]
  64. Burkert 1985, 106–107; Gantz 1993, 247–248; Pindar, Isthmian Odes 4.52–55[↩]
  65. Hesiod, Theogony 233–239, 240–264[↩]
  66. Burkert 1977, 94–95[↩]
  67. Hyginus, Fabulae 82[↩]
  68. Pseudo-Eratosthenes, Catasterismi 31; Kerényi 1951, 143–144[↩]
  69. Burkert 1977, 95[↩]
  70. Graves 2017, 118[↩]
  71. Kerényi 1951, 144; Pseudo-Eratosthenes, Catasterismi 31[↩]
  72. Burkert 1977, 96; Kerényi 1951, 145[↩]
  73. Graves 2017, 119[↩]
  74. Burkert 1977, 93–94; Kerényi 1951, 145–146[↩]
  75. Apollodorus, Bibliotheca 3.6.8[↩]
  76. Pausanias, Description of Greece 8.17.6[↩]
  77. Pausanias, Description of Greece 9.29.6[↩]
  78. Hesiod, Theogony 270–280[↩]
  79. Kerényi 1951, 146[↩]
  80. Burkert 1977, 93–95[↩]
  81. Herodot, Histories 8.55; Pausanias, Description of Greece 1.24.5[↩]
  82. Burkert 1977, 139–141[↩]
  83. Pausanias, Description of Greece 1.26.5[↩]
  84. Kerényi 1951, 148–149[↩]
  85. Homer, Odyssey 4.502–510; Pausanias, Description of Greece 1.28.9[↩]
  86. Homer, Odyssey 4.499–511[↩]
  87. vidi Pausanias, Description of Greece 1.28.9, kao i kasnije epike poput Quintus Smyrnaeus, Posthomerica 14[↩]
  88. Pausanias, Description of Greece 10.31.3[↩]
  89. Quintus Smyrnaeus, Posthomerica 14[↩]