Život i delo Pjera Paola Pazolinija
Pjer Paolo Pazolini (1922–1975) bio je italijanski reditelj, pisac, pesnik, scenarista, dramaturg, lingvista, slikar, novinar, kolumnista i jedan od najvećih intelektualaca i mislilaca Italije tokom 20. veka. Jedna svestrana i sveobuhvatna ličnost čije je stvaralaštvo ostavilo traga, pre svega u evropskoj kinematografiji. Rođen u Bolonji, u porodici koja je po svemu sudeći pripadala srednjoj klasi tog vremena. Relativno rano je počeo da pokazuje interesovanje za književnost i jezik (naročito za dijalekte), što će postati osnova njegovog kasnijeg filma i poetike.
Njegova dela često su prikazivala marginalizovane slojeve društva, što se direktno nadovezuje na njegovo marksističko usmerenja (bio je član Komunističke partije Italije sve do 1949. godine, kada je moralni skandal doveo do njegovog isključenja) i empatiju prema lumpenproletarijatu. Ono što je dodatno obojilo i usložnjavalo okolnosti pod kojima je Pazolini stvarao bio je njegov politički stav i kritička distanca koju je zauzimao, stavljajući se pritom u položaj svojevrsnog disidenta koji kritikuje buržoaziju jednako kao i partijski dogmatizam. Pazolini je koristio mit, parabole i alegoriju (u širem smislu) kako bi na posredan način izrazio svoje mišljenje i kritiku društva na način koji prevazilazi okvire vremena u kojem je živeo – njegove poruke odjekuju vanvremenskim ritmom.
Okolnosti pod kojima je Pazolini ubijen 1975. godine ostale su nerazjašnjene: iako je zvanična verzija događaja pripisivala ubistvo maloletniku Đuzepeu Pinozi Peleu, brojni dokazi, svedočanstva i kasnije istrage sugerišu mogućnost politički motivisanog atentata. Kontroverza oko njegovog ubistva i danas je deo njegovog gotovo mitološkog statusa u evropskoj kulturi.
Mitski ciklus Pazolinijevog stvaralaštva
Sredinom šezdesetih godina Pazolini prelazi iz neorealističke poetike u ono što se u filmskoj teoriji naziva njegovim „mitskim ciklusom“. Nakon filma The Hawks and the Sparrows (1966), parabole u kojoj Sveti Franjo pokušava da pomiri jastrebove i vrapce uz pomoć hrišćanskog učenja, Pasolini snima četiri filma koja se bave mrežom mitoloških narativa i reinterpretacijom mitova, kao i arhetipskim i religijskim strukturama u savremenom kontekstu: Edipo Re (1967), Teorema (1968), Porcile (1969) i Medea (1969).
U okviru Pazolinijevog tzv. „mitskog ciklusa“, Teorema se najčešće ističe kao njegov mitološki najgušći i najsloženiji film, pre svega zato što u sebi sabira neuobičajeno gustu mrežu arhetipova i religijskih struktura koje deluju ispod površine savremenog narativa. Za razliku od filmova poput Edipa ili Medeje, gde je mit eksplicitno dramatizovan, Teorema funkcioniše kao prikriveni, transponovani mit: figura stranca u sebi kondenzuje motive božanskog ukazanja (theos epiphanes), anđela posetioca, trikster-razarača i dionizijskog erotskog principa, čime postaje katalizator inicijacijskih procesa svakog člana buržoaske porodice. Struktura filma pritom prati obrazac ritualnog ciklusa — epifanija, posvećenje, povlačenje božanske figure, raspad i transformacija — što Teoremu čini modernom parabolom u kojoj se mitsko, političko, erotsko i teološko prepliću u jedinstvenom simboličkom polju. Upravo ta višeslojnost, kombinovana s hermeneutičkom otvorenošću i odsustvom jedne sveobuhvatne i autoritativne interpretacije, čini ovaj film mitološki najkompleksnijim ostvarenjem u Pazolinijevom opusu.
Ovaj ciklus pokazuje rediteljevu nameru da se kroz arhetipske narative bavi modernim društvom: njegovim dubinskim potresima, krizom identiteta, raspadom tradicionalnih vrednosti i zajednice, i ubrzanom modernizacijom Italije. Takođe je važno naglasti da je Pazolini smatrao da su nestanak folklornog elementa i trijumf buržoazije (dominacija materijalnog nad duhovnim) razorili kolektivno mitološko iskustvo — te samim tim možemo reći da je njegova namera bila da ga kroz svoje stvaralaštvo obnovi.
Teorema kao otvoreni mit i kritika društva
Teorema (1968) predstavlja vrhunac Pazolinijevog rada sa mitološkom matricom, ostvarenje koje stavlja akcenat na apsolutni, mitološki čin transformacije. Terence Stamp se pojavljuje u ulozi Posetioca, misterioznog bića čiji je status namerno nedorečen. Pazolini je insistirao da Posetilac nije oličenje Isusa Hrista, ali i da nije jasno određeno da li predstavlja Boga ili Sotonu. Upravo ta neodređenost omogućava njegovu mitološku funkciju: on postaje figura epifanije, božanske intervencije koja ulazi u buržoaski dom i razara njegov privid stabilnosti.
Pasolini se ovde služi pripovednom strukturom srodnom antičkim hagiografijama, orfičkim mitovima i dionizijskim ritualima: Posetilac svojim dolaskom donosi ekstazu, otkrivenje, seksualnu slobodu i psihičko oslobađanje, a svojim odlaskom ostavlja haos, ludilo, rasulo i — naizgled paradoksalno — mogućnost transformacije.
Mitološka struktura filma
Mitološkom potkom ovog filma možemo smratrati arhetip epifanije. Posetilac dolazi niotkuda, bez jasnog objašnjenja, bez porekla. To odgovara motivu:
theos epiphanes – „božanstvo koje se ukazuje“ (grčka religija),
„anđela posetitelja“ u judeo-hrišćanskoj tradiciji,
„svetog gosta“ u indoevropskoj religiji (motivi iz Rigvede, homerovskog kseniosa),
„trikster-posetioca“ koji razara staru strukturu kako bi se u oslobođenom prostoru (iz)rodilo nešto novo.
Pazolini ga prikazuje kao spoj Erosa i Hagiosa – svetog i erotskog, što možemo proširiti na sliku veoma dinamičnog i paradoksalnog saveza između apolonskog i dionizijskog principa (u ničeovskom okviru).
Odlazak Posetioca ostavlja prostor između sveta i mita, egzistencijalni vakuum koji se može tumačiti kao:
oslobađanje od društvenih i moralnih normi,
katarza buržoaskog mikrokozma,
metaforičko „rođenje mita“ u savremenom svetu.
Mitološka funkcija završetka: film se završava bez razrešenja u klasičnom narativnom smislu, ostavljajući prostor za interpretaciju – što ga čini karakterističnom epifanijskom strukturom, gde čin Posetioca nije objašnjen, ali su njegove posledice duboko doživljene i transformišuće. Pustinja i prostori egzistencijalne praznine se pojavljuju u nekoliko ključnih scena, posebno u sekvencama koje simbolizuju egzistencijalni vakuum nakon odlaska Posetioca – sugerišući novu (strožu) psihičku klimu, onu iz koje mogu da se rode nove mogućnosti.
Analiza likova
1. Posetilac
Posetilac se pojavljuje kao retko sveobuhvatna figura: on je dostupan svakom članu kućanstva, postaje deo opšte i individualne psihičke klime i zadovoljava potrebe svakog lika na različite načine – što izaziva osećaj ekstaze, oslobađa seksualnu energiju i razotkriva unutrašnje konflikte. Njegov odlazak ostavlja vakuum, destrukciju (pustinjska estetika), ali i sirovi potencijal za dalju transformaciju.
Mitološka i filozofska interpretacija
Dionis/Apolon: Gost je i razarajući i harmoničan u svojoj pojavi; apolonska lepota i mir, dionizijsko predavanje strastima i razaranje društvenog poretka.
Hermes, psihopompska figura: dolazi nenajavljen, vodi ljude u drugost i preobražava njihov svet (Homeric Hymn to Hermes).
Epifanijski motiv: kao „božanstvo koje se ukazuje“, njegov dolazak ima efekat sličan epifaniji u hrišćanskoj i paganskoj tradiciji.
2. Majka (Lucia)
Majka ne uspeva da ostvari transcedenciju, već upada u neku vrstu ekstatičkog raspada, i ono što njen pad simbolizuje jeste nesposobnost buržoazije da integriše božansko (sakralno) u svakodnevni život. Njena kriza uključuje seksualnu maniju i emocionalni kolaps – jednom rečju, ona doživljava i ovaploćuje negativni oblike epifanije.
Mitološka interpretacija
Demetra/Persefona: gubitak božanske figure vodi u duhovnu prazninu (Homeric Hymn to Demeter).
Afroditina opsesija: seksualni poriv i opsesija prikazuju bakhičku dimenziju, ekvivalent dionizijskog ludila.
3. Otac (Paolo)
Otac pre svega predstavlja savremenog poslovnog čoveka, imućnog industrijalca koji nakon Posetiočevog odlaska napušta svoju fabriku i odlazi da luta pustinjom (pustinja u ovom slučaju funkcioniše više kao arhetipski prostor). Pustinja na veoma opipljiv način dočarava njegov egzil, istovremeno egzistencijalne i psihičke prirode.
Mitološka interpretacija
Edip: lutanje, gubitak statusa, suočavanje s istinom o sebi (Edip na Kolonu, Sofokle).
Askete i pustinjski proroci: simbolično samouranjanje, susret s apsolutnom istinom.
Frazerov „prazni kralj“: figura koja ne ispunjava funkciju u prirodnom i društvenom ciklusu.
4. Ćerka (Odetta)
Posetilac na ćerku deluje kao tihi, suptilni katalizator, potpuno različito od drugih članova porodice. Za razliku od majke koja ga doživljava kroz seksualnu maniju, ili sina koji ga vidi kao duhovnu inspiraciju, Odetta doživljava Posetioca u najčistijem, najnevinijem i najranjivijem registru. Ne uspeva da integriše iskustvo ekstaze i inicijacije nakon odlaska Posetioca, samo što se kroz razvoj njenog lika to manifestuje na drugačiji način – ona upada u katatoniju koja deluje bespovratno. Tokom filma je odvode na lečenje, a ishod ostaje neizvestan.
Mitološka interpretacija
Persefona: silazak u „psihičko podzemlje“ nakon gubitka božanskog impulsa (Homeric Hymn to Demeter).
Arijadna bez Tezeja: simbol gubitka vodiča ili božanskog partnera.
5. Sin (Pietro)
Posetilac kod Paola budi unutrašnju senzibilnost i emotivnu osetljivost, dopuštajući mu da prvi put jasno sagleda svoje sopstvene potencijale i frustracije. Nakon Posetiočevog odlaska pokušava da stvori umetničko delo, inspirisan celokupnim iskustvom. On simbolizuje spoj božanskog nadahnuća i nesposobnosti da to iskustvo pretoči u realnost, stanje poput duhovne impotencije (arhetipski primer polu-inicijacije). Takođe ne uspeva da integriše nijanse iskustva koje je doživeo sa Posetiocem, ne do kraja – njegova inicijacija ostaje polovična.
Mitološka interpretacija
Orfej: inicijacija kroz božansko, pokušava da pronađe smisao kroz umetnost.
Narcis: introspektivnost bez stvarnog integrisanja ekstatičnog iskustva.
6. Služavka (Emilia)
Emilia doživljava Posetioca kao direktnu i transcendentnu silu, u kojoj se spajaju svetost i seksualnost. Za razliku od članova porodice, Emilia ima unutrašnju psihičku strukturu koja je dovoljno stabilna da primi i integriše ekstazu. Validna interpretacija bi mogla biti da je to moguće upravo zahvaljujući njenom marginalnom društvenom statusu.
Za razliku od buržoaskih članova porodice, nije potpuno uvučena u materijalizam i društvene norme, što joj omogućava da ostane bliska numinoznom i da bez prepreka primi transcendentno iskustvo. Njena transformacija pokazuje kako otvorenost i psihička sloboda, oslobođene od kapitalističkih i društvenih pritisaka, omogućavaju potpuni arhetipski ciklus i povezivanje arhaičnog sa modernim. Ona u konačnici simbolizuje kontinuitet i uspešnu integraciju arhaičnog sa modernim.
Mitološka interpretacija
Velika Majka / Gaia: povratak u zemlju, praelementarni princip života.
Mitske inicijacije: elementi koje pronalazimo kod Eleusinskih misterija i orfičkih rituala (ukopavanje u zemlju i transcendencija).
Zaključak
Teorema potvrđuje Pazolinijevu sposobnost da kroz savremeni filmski jezik artikuliše složene mitološke i arhetipske strukture. Dolazak Posetioca, njegova interakcija sa članovima porodice i posledice njegovog odlaska funkcionišu kao moderan ritualni ciklus — epifanija, inicijacija, raspad i potencijalna transformacija. Kroz različite sudbine likova, film istražuje odnos između materijalnog i numinoznog, društvenih normi i unutrašnje slobode, kao i mogućnost integracije božanskog impulsa u svakodnevni život.
Posetilac, kao figura apsolutnog božanskog i paradoksalnog erotskog principa, razotkriva latentne konflikte i potencijale svakog lika, istovremeno pokazujući različite putove inicijacije: od neuspele transcedencije kod buržoaskih članova porodice, preko polu-integracije kod sina i ćerke (ideja kako sledeća generacija ipak ima neku slobodu izbora i promišljanja, borba između konzervativnih i progresivnih sila), do potpune arhetipske transformacije kod služavke Emilie. Njena sposobnost da primi i integriše ekstazu pokazuje kako marginalnost, unutrašnja psihička stabilnost i oslobođenost od kapitalističkih i društvenih pritisaka omogućavaju direktan kontakt sa numinoznim.
Pazolini ovim delom pokazuje da mit nije mrtva forma, već živa matrica kroz koju se mogu interpretirati složeni ljudski i društveni procesi, ostavljajući prostor za višeslojnu hermeneutičku analizu i refleksiju o mogućnostima transformacije i oslobađanja savremenog čoveka, od okova svih vrsta – od onih antičkih, do onih kome nam, paradoksalno, donosi sam progres.